آبیاری گندم با آب های شور

معمولا اکثر منابع آبی کشور دارای املاح هستند و تحمل گیاهان مختلف نسبت به میزان کل املاح موجود در آب متفاوت است. در برخی مناطق کشور برای آبیاری محصولات آبهاي شور وجود دارد. در این مطلب آبیاری گندم با آبهای شور توضیح داده می‌شود.

آبیاری گندم

معمولا اکثر منابع آبی کشور دارای املاح هستند و تحمل گیاهان مختلف نسبت به میزان کل املاح موجود در آب متفاوت است. در برخی مناطق کشور برای آبیاری محصولات آبهاي شور وجود دارد. در این مطلب آبیاری گندم با آبهای شور توضیح داده می‌شود.

مصرف آبهاي شور

مصرف آبهاي شور زهكش هـا كـه از نظـر معيارهـاي كيفي  جــزء آب هاي غيــر قابـل مـصرف در كشاورزي هستند، تـأثير مثبـت و تعيين كننده اي در افـزايش توليـد گنـدم دارند. بنـابراين بـا كاربرد ايـن نـوع آب ها خصوصأ براي گياهان زمستانه ماننـد گندم كـه بـاران ضـمن تأمين بخشي از نياز آنها است، عامل تعـديل اثـرات مضر شـوري آب آبياري مي‌باشد. با صرفه جويي در مـصرف آب شـيرين، از فشار بر منابع آب شـيرين کمتر شـده و در مصرف آب صـرفه جويي می‌شود. شوري آب آبياري يك مشكل بدون راه حل نيست. به طور طبيعي شوري آب عمدتاً محـصولات تابـستاني را تحـت تـاثير قـرار مي‌دهد در حاليكه، گياهان زمستاني بسته به ميزان بارندگي و سطح شوري اوليه خـاك در فـصل پـاييز واكـنش مناسـب تري نسبت به شوري آب آبياري دارند. شرايط فوق در بسياري از مناطق ايـران حـاكم اسـت. مراحـل اوليـه رشـد (حـساس بـه شوري) گياهاني نظير گنـدم، جـو و كلـزا عمومـاً مطـابق بـا ريزش هاي جوي بوده و نياز آبي بـا باران بر طرف می‌شود. آبياري تكميلي در مراحلي از رشـد انجام می‌شود كـه گياهان فوق به شوري مقاومتر مي‌شوند. در نتيجه ايـن امكـان وجود دارد كه از مرحله خوشه دهي به بعـد(مقاوم به شوری) از آب های با شوری بالاتر از آستانه های مورد پذیرش گیاهان گفته شده استفاده می‌شود. استفاده از آب غیر شور در زمانی که گیاه به شوری حساس است و در عین حال استفاده از آب شور زمانی که گیاه به شوری مقاوم شده است یکی از راه های مناسب صرفه جویی در آب در مناطق خشک و کم آب ایران است.

شوری آب

شوري مهم ترين و رایج ترين معيار تعيين كننده كيفيت آب آبياري می‌باشد. اصطلاح شوري، نشان دهنده غلظـت يـونهـا و مولكول هاي محلـول در آب آّبيـاري، زهكشي و زيرزميني است. تركيباتي كه معـرف شـوري آب هستند بیشتر کاتیون های کلسیم، منیزیم، سدیم، و آنیون های کلراید، سولفات، بیکربنات و کربنات است. پتاسیم و نیترات در درجه دوم اهمیت قرار دارند و کمتر از عوامل شوری در نظر گرفته می‌شوند.

شور شدن خاک های کشاورزی

بطـور كلي عـواملي مانند سـنگ مـادر، آب دريـا و خصوصاً آب آبياري باعث جمع شدن املاح در خاك مي شوند. حركـت آب هاي زيرزميني مقـداري از امـلاح موجـود در سنگها را در خود حل كرده و تبديل به آب شور مي‌شود. از طرف ديگر در مناطق ساحلي و حتي دورتـر از آن در اثـر برداشت از سفره هاي آب زيرزمينـي نيـز آب شـور دريـا بـه سفره هاي آب زيرزمينـي شـيرين حركـت مي‌كنـد و عامـل ديگر شور شدن آب و خاك مي‌باشند. بعـد از هـر آبيـاري، آب اضافه شده به خاك يا بوسيله گياه مـصرف مي‌شـود يا به طور مستقيم از خـاك مرطوب تبخيـر می‌شود. در نتيجـه امـلاح در سـطح و عمق خـاك بـاقي مـي‌مانند. همچنين آب زيرزميني مي‌تواند در شور شـدن خـاك نقش داشته باشد. زمـاني كـه سـطح آب در اثـر آبياري و نبـود زهكشي مناسـب بـالا بيايد، امـلاح موجـود در آب زيرزميني در لايه هاي بالاتر خاك و در منطقـه ريـشه تجمع مي‌كنند.

مضرات استفاده از آب های شور در آبیاری

برای توسعه کشاورزی پایدار باید به اثرات ناشی از آبیاری با آب های شور توجه شود. اگر به این مسایل توجه نشود ممکن است عملکرد کاهش یافته و درآمد کشاورزان زمین های کشاورزی کم شده و به تدریج زمین ها غیر قابل استفاده می‌شوند. از جمله اثرات شوری روی خاک ممکن است نفوذپذیری خیلی پایین و کاهش توان شخم زدن باشد. سرعت نفوذ پذیری و هدایت هیدرولیکی خاک با افزایش سدیم و کاهش شوری آب آبیاری، کاهش می‌یابند. زمانی که یون سدیم در یک خاک بیشتر از یون های کلسیم و منیزیم باشد باعث برهم خوردن خاکدانه های خاک و تخریب ساختمان آن می‌شود. در چنین خاک هایی ورود و حرکت آب به خاک و در نتیجه رشد گیاه با مشکلات زیادی همراه می‌شود. به طور کلی شوری آب آبیاری اثر منفی سدیمی بودن آب آبیاری را کم می‌کند. اگر سدیمی بودن آب ابیاری (SAR) بین 6 تا 12 باشد احتمال بوجود آمدن مشکل نفوذ پذیری خاک در صورتیکه شوری آب بیش از 2 دسی زیمنس باشد وجود ندارد. اگر سدیمی بودن خاک بین 0 تا 3 بباشد، زمانی که شوری آب آبیاری بیش از 0.6 و یا کمتر از 0.3 باشد احتمال مشکل نفوذپذیری در خاک وجود ندارد.

اثرات شوری روی گیاه

گياه در شرايط مزرعه با تنش هاي محيطي مختلفي مانند تـنش گرمايي، سرمايي، خشكي و شوري مواجه مي‌شود، ولي در شرايط يكـسان اثـر شوري روي رشد گياه از ديگر تـنش‌هـا كمتـر اسـت. شوري از سه طريق روي رشد گياه اثر مـي‌گذارد كـه عبارتند از : اثر اسمزي، اثر اختصاصي يونها و اثر عدم تعـادل تغذيه اي.

شدت و ضعف اثر شوري بـر عدم تعادل تغذيه اي به نوع گياه و حتي گونـه هـاي گيـاهي بستگي دارد. دامنه بهينه هر عنصر غـذايي در محلـول خاك به عوامل مختلفي از جمله غلظت و تركيـب شـيميايي امـلاح بستگي دارد. زيرا شوري خاك فعاليت يوني عناصـر غـذايي در محلول خاك را تحت تـاثير خـود قـرار داده و در نتيجـه توازن موجود ميان نسبت آنها بهم مي‌خـورد. بـه طـور كلي خاك، تعادل تغذيه اي گياه را از راه هاي زير بهم مي زند. اختلال در جذب و توزیع عناصر غذایی و اختلال در در دسترسی عناصر غذایی از خاک.

گیاهان حساس به شوری در مقادیر خیلی کم شوری هم دچار کاهش عملکرد می‌شوند. گیاهان بر اساس تحمل آنها به شوری به دسته های حساس، نیمه مقاوم و مقاوم تقسیم بندی می‌شوند. گندم، جو، پنبه، چغندر قند به شوری حدود 6 دسی زیمنس مقاوم هستند.

اثرات شوری در محیط زیست

شوری باعث کاهش حاصلخیزی خاک، آلودگی منابع آب بوسیله نمک ها و سموم بر اثر زه کشی و تخریب اکوسیستم های مربوط می‌شود. وجـود عناصر سـنگين و كـم مـصرف نظيـر آرسـنيك، موليبـدن و سـلينيوم در زه آب هاي كـشاورزي ممكـن اسـت مـشكلاتي از نظـر آلـودگي بوجود آورند كه مي‌تواند تداوم آبياري را تهديد كند.

تغييرات عملكرد گنـدم تحت شـوري هـاي مختلـف در منـاطق مختلـف تـابع عوامـل مختلف مثل اقليم، تغييرات زماني و مكاني بارندگي، و شـيوه آبياري و زهكشي، خاك و گياه و نوع املاح اسـت. شـوري پديده اي است كه اثرات آن بـه شـدت تحـت تـاثير عوامل مختلف تغيير مي‌كند به گونه‌اي كه يـك ميـزان شـوري در يك منطقه ممكـن اسـت باعـث كـاهش عملكـرد محـسوس نـشود در حالي كـه در يـك منطقـه ديكـر باعـث خـسارات زيادي به عملكرد محصول شود.

در اوايل فصل به دليل بارنـدگي، شـوري لايه سطحي خاك كاهش مي‌يابد و گياه می‌تواند بـه رشد خود ادامه دهد و در مراحل بعـدي رشـد كـه گنـدم بـه شوري متحمل تر مي‌شود، به دليل كاهش بارندگي و نبـود يـا عملكرد نامطلوب زهكش ها امكان افزايش شوري در نيمـرخ خـاك وجـود دارد. استفاده از آب های شور شاید در برخی موارد منجر به تولید محصول هم شود ولی به تدریج شوری در اعماق خاک را بیشتر می‌کند.

استفاده موفقیت آمیز از آبهای شور

دلایل زیادی باعث کاربرد موفقیت آمیز آب شور در یک منطقه می‌شود از جمله: مقدار زیاد کلسیم در آب آبیاری، اقلیم بخصوص، درجه حرارت و بارندگی و توزیع آن، واکنش متفاوت گیاهان به شوری، روش آبیاری، نوع خاک و نوع املاح موجود در آب آبیاری خاک هستند. در منطقه اي كه داراي رژيم بارندگي مناسبي است نسبت به منطقه اي كـه مقـدار بارنـدگي آن كم است گياه توانايي تحمل شوري بالاتري را دارد.

روش آبياري و مديريت آبياري و زهكشي هم نقـش موثري در طبقـه بندي كيفي آب دارد. نوع خاك نيز يـك شاخص مهم در طبقـه بندي كيفي آب ها محسوب مي شود. استفاده از آب شور در خاك هاي سنگين نـسبت بـه خـاك سـبك بـه دليـل عـدم زهكشي و تهويه مناسب پايـداري كـشاورزي را بـه خطر مي اندازد و با مصرف طولاني مدت آب شور در اين خاك ها كه داراي سديم بالا مي‌باشند ضررهاي جبران ناپـذيري بـه گياه و ساختمان خاك وارد مي‌کند. در نتيجه در خاك هاي سنگين بايد معيار طبقـه بنـدي كيفـي آب محافظـه كارانـه تـر از خـاكهـاي سبك انتخاب شود. نـوع يـون نيـز يكـي از شاخص هاي مهم كيفـي آب می‌باشد. هر چه خاك سبك تـر، مرحلـه رشد گندم كامل تر و يا ميزان بارندگي سالانه در هـر منطقـه بيشتر باشد از شوري بـالاتري مي‌تـوان بـراي آبـیاري گندم استفاده كرد. اما بطور طبيعي آبيـاري بـا آب شور در طـولاني مـدت مـشكلاتي بـراي خـاك بوجـود خواهـد آورد. پیشنهاد می‌شود قبل از کشت گندم خاک تا عمق 60 سانتی متر با آب غیر شور آبیاری شود. بارندگی یا شستشوی املاح خاک باعث افزایش جوانه زنی و رشد اولیه گندم می‌شود. همچنین یکی از راههای استفاده از آب شور کاربرد متوالی آب شور و غیر شور است.

دانلود اپلیکیشن امداد کشاورز

دانلود اپلیکیشن امداد کشاورز

مشاوره رایگان کشاورزی، کشاورزی هوشمند، مشاوره تلفنی کشاورزی، آفت، بیماری، کود، بذر، سم، زراعت، باغداری، زنبورداری، دام، طیور، آبزیان، پرورش قارچ، ماشین آلات، خرید و فروش، محصولات و نهاده‌های کشاورزی، زعفران، پسته، گیاهان دارویی، گاو، گوسفند، میگو، مشاوره رایگان، کشاورزی نوین، کشاورزی آنلاین، کشاورزی مدرن، کارشناس کشاورزی، اخبار کشاورزی، دانلود اپلیکیشن کشاورزی، اپلیکیشن کشاورزی، اپلیکشن آفات و بیماری‌ها، مشاوره رایگان با کارشناس کشاورزی، نرم افزار کشاورزی

 منبع

راهنمای جامع آبیاری گندم، عليرضا كياني، 1394


منبع : راهنمای جامع آبیاری گندم، عليرضا كياني، 1394
تاریخ مطلب : ۱۳۹۸/۱۰/۰۹